Iranian Journal of Nutrition Sciences and Food Technology

other از فهرست ایستا تا نظام پویا: چارچوب چندبُعدی شناسایی مصادیق آسیب‌رسانی مواد غذایی: خلاصه سیاستی برای تعیین مصادیق آسیب‌رسانی محصولات غذایی در ایران From Static List to Dynamic System: A Multi-Dimensional Framework for Identifying Unhealthy Food Products – A Policy Brief for Determining Unhealthy Food Products in Iran تغذيه nutrition خلاصه سیاستی Brief Policy مقدمه: با گذشت نزدیک به هفت سال از اجرای مدل بومی مبتنی بر نمایه ترکیبات مغذی برای تعیین فهرست محصولات غذایی آسیب‌رسان به سلامت در ایران، ضمن مشاهده برخی دستاوردها نظیر اصلاح فرمولاسیون گروهی از محصولات، نقدهای جدی از سوی صنایع غذایی، نهادهای علمی و مراجع قانونی مطرح شده است. تفاوت قابل ملاحظه در میزان آسیب‌رسانی محصولات همرده، تضاد ظاهری اطلاق واژه "آسیب‌رسان" با مأموریت مراجع صدور مجوز تولید، و در دسترس قرار گرفتن داده‌های جدید ملی درباره سرانه مصرف مواد غذایی، ضرورت بازنگری در موازین تعیین مصادیق آسیب‌رسانی و تدوین ابزاری نظام‌مند و مبتنی بر شواهد را ایجاب می‌کند. مواد و روش‌ها: این مطالعه با هدف تدوین خلاصه سیاستی برای نقشه‌راه تعیین مصادیق آسیب‌رسانی محصولات غذایی انجام شد. از روش مرور دامنه‌ای استفاده گردید. جستجوی نظام‌مند در پایگاه‌های داده بین‌المللی  همراه با بررسی ادبیات خاکستری (گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، اسناد بالادستی، قوانین و آیین‌نامه‌های ملی) در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ انجام شد. داده‌های ملی پیمایش مصرف و تولید نیز به عنوان شواهد تکمیلی به کار گرفته شد. تحلیل یافته‌ها با رویکرد ترکیبی (مرور نظام‌مند، تحلیل محتوای اسناد، و طراحی مدل تحلیلی) صورت پذیرفت. یافته‌ها: مرور شواهد منجر به استخراج نه فاز اصلی برای نقشه‌راه تدوین ابزار تعیین مصادیق گردید که عبارتند از: (۱) مرور نظام‌مند تجارب جهانی و موانع اجرایی، (۲) تحلیل اسناد بالادستی و بستر قانونی، (۳) تعریف و مقایسه مدل‌های جایگزین سطح‌بندی آسیب‌رسانی، (۴) پایش وضعیت موجود در کشور، (۵) بررسی آگاهی، نگرش و عملکرد مصرف‌کنندگان، (۶) طراحی معیارهای چندبُعدی با رویکرد "بار عاملی ترکیبات غذایی" (شامل شدت خطر، میزان مواجهه و توزیع مواجهه در گروه‌های آسیب‌پذیر)، (۷) تشکیل پرونده سلامت استاندارد برای هر محصول کاندید، (۸) ارزیابی پروفایل تغذیه‌ای با مدل نهایی بومی، و (۹) تصمیم‌گیری نهایی با روش دلفی کارگروه و استقرار نظام به‌روزرسانی پویا. مدل بار عاملی پیشنهادی، اولویت‌بندی علمی مداخلات را بر اساس ترکیب داده‌های اپیدمیولوژیک، مصرف ملی و ملاحظات اقتصادی-اجتماعی امکان‌پذیر می‌سازد. نتیجه‌گیری: نقشه‌راه ۹ فازی ارائه‌شده، بستری علمی، شفاف و مشارکتی برای بازنگری در موازین تعیین مصادیق آسیب‌رسانی محصولات غذایی فراهم می‌آورد. اجرای این نقشه‌راه به سیاستگذاران امکان می‌دهد تا به جای فهرست دوتایی ایستا، به یک نظام پویا با طیف اولویت‌های مداخله (اصلاح فرمولاسیون، مالیات پلکانی، ممنوعیت تبلیغات، حذف تدریجی) دست یابند. بازتعریف نام قانونی "محصولات آسیب‌رسان به سلامت" به "محصولات دارای اولویت اصلاح الگوی مصرف" و ایجاد نظام به‌روزرسانی دوره‌ای (هر دو سال یک بار) به عنوان مهم‌ترین توصیه‌های سیاستی ارائه می‌شود.   Introduction: Nearly seven years after the implementation of the domestic model based on the nutrient profile for determining the list of Unhealtyy food products in Iran, along with some achievements such as product formulation reformulation for a group of products, serious criticisms have been raised by the food industry, scientific institutions, and regulatory authorities. The significant difference in the degree of unhealthiness of products within the same category, the apparent contradiction of applying the term "unhealthy" with the mission of production licensing authorities, and the availability of new national data on per capita food consumption necessitate a revision of the criteria for determining unhealthiness of food products and the development of a systematic, evidence-based tool. Materials and Methods: This study aimed to develop a policy brief for a roadmap to determine the criteria for unhealthy food products. A scoping review method was employed. A systematic search was conducted in international databases along with a review of grey literature (WHO reports, upstream documents, national laws and regulations) from 2000 to 2025. National data from consumption and production surveys were also used as supplementary evidence. The analysis of findings was performed using a mixed-method approach (systematic review, document content analysis, and analytical model design). Results: The evidence review led to the extraction of nine main phases for the roadmap to develop a tool for determining unhealthy food products, which are: (1) systematic review of global experiences and implementation barriers; (2) analysis of upstream documents and legal framework; (3) definition and comparison of alternative models for unhealthiness classification; (4) monitoring the current situation in the country; (5) assessment of consumer knowledge, attitude, and practice; (6) design of multi-dimensional criteria using the "food component factor loading" approach (including risk assessment, exposure level, and exposure distribution among vulnerable groups); (7) establishment of a standard health dossier for each candidate product; (8) evaluation of the nutritional profile using the final Context-Specific model; and (9) final decision-making using the working group Delphi method and establishment of a dynamic updating system. The proposed factor loading model enables scientific prioritization of interventions based on a combination of epidemiological data, national consumption, and socio-economic considerations. Conclusion: The presented 9-phase roadmap provides a scientific, transparent, and participatory platform for revising the criteria for determining the unhealthiness of food products. Implementation of this roadmap allows policymakers to achieve a dynamic system with a spectrum of intervention priorities (formulation and reformulation, tiered taxation, advertising limitations, gradual phase-out) instead of a static binary list. Re-defining the legal name from "unhealthy food products" to "products prioritized for consumption pattern modification" and establishing a periodic updating system (every two years) are presented as the most important policy recommendations. نقشه‌راه سیاستی, تعیین مصادیق, محصولات غذایی آسیب‌رسان به سلامت, بار عاملی ترکیبات غذایی Policy roadmap, determining criteria, unhealthy food products, food component factor loading 175 181 http://nsft.sbmu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2335-3&slc_lang=other&sid=1 A Milani-Bonab علی میلانی بناب 11500319475328460029552 11500319475328460029552 No انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی،تهران، ایران A.M Mortazavian سیدامیرمحمد مرتضویان 11500319475328460029553 11500319475328460029553 No انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی،تهران، ایران J Mirzay Razaz جلال الدین میرزای رزاز 11500319475328460029554 11500319475328460029554 No انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی،تهران، ایران M Roozbahani محمد روزبهانی 11500319475328460029555 11500319475328460029555 No انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی،تهران، ایران A Haghighian-Roudsari آررو حقیقیان رودسری 11500319475328460029556 11500319475328460029556 No انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی،تهران، ایران S Pourmoradian سمیرا پورمرادیان 11500319475328460029557 11500319475328460029557 No مرکز تحقیقات تغذیه، گروه تغذیه جامعه، دانشکده تغذیه و علوم غذایی،دانشگاه علوم پزشکی تبریز، تبریز، ایران. F Mohammadi-Nasrabadi فاطمه محمدی نصرآبادی 11500319475328460029558 11500319475328460029558 No انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی،تهران، ایران F Esfarjani فاطمه اسفرجانی 11500319475328460029559 11500319475328460029559 No انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی،تهران، ایران A Zargaraan عزیزاله زرگران 11500319475328460029560 11500319475328460029560 Yes انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی،تهران، ایران